درد زایمان طبیعی تجربه‌ای واقعی اما موقت و قابل مدیریت است. شدت این درد در همه مادران یکسان نیست و حتی در زایمان‌های مختلف یک فرد نیز می‌تواند متفاوت باشد. انقباض‌های رحم، باز شدن دهانه رحم، فشار سر جنین بر لگن و کشیده شدن بافت‌های مسیر زایمان از مهم‌ترین عوامل ایجاد درد هستند. این فرایند در حالت معمول بخشی از فعالیت هدفمند بدن برای تولد نوزاد است و الزاماً به معنای آسیب‌دیدن بدن نیست.
برای کنترل درد زایمان طبیعی می‌توان از روش‌های غیردارویی مانند تنفس، حرکت، آب گرم و ماساژ یا روش‌های پزشکی مانند اپیدورال، گاز انتونوکس و داروهای ضددرد سیستمیک استفاده کرد. انتخاب مناسب باید با توجه به شرایط مادر و جنین، ترجیح مادر، امکانات بیمارستان و ارزیابی متخصص زنان و تیم بیهوشی انجام شود.
درد زایمان طبیعی واقعاً چقدر است و شبیه چیست؟
هیچ عدد ثابتی نمی‌تواند شدت درد زایمان را برای همه مشخص کند. بعضی مادران آن را شبیه درد شدید قاعدگی یا گرفتگی عمیق شکم و کمر توصیف می‌کنند؛ در حالی که برخی دیگر بیشتر احساس فشار لگنی، کشش یا درد منتشرشونده به کمر و ران‌ها دارند. درد معمولاً به شکل موجی آغاز می‌شود، به اوج می‌رسد و سپس برای مدتی فروکش می‌کند.
با پیشرفت زایمان، انقباض‌ها معمولاً منظم‌تر، طولانی‌تر و قوی‌تر می‌شوند و فاصله میان آن‌ها کاهش می‌یابد. با این حال، میان انقباض‌ها اغلب فرصت کوتاهی برای استراحت وجود دارد. موقعیت جنین، سرعت پیشرفت زایمان، میزان آمادگی ذهنی و روش‌های تسکین درد بر تجربه مادر اثر می‌گذارند.
ماهیت بیولوژیک درد زایمان؛ انقباض‌هایی هدفمند و پیش‌رونده
در مرحله نخست زایمان، انقباض‌های رحم به نازک و باز شدن دهانه رحم کمک می‌کنند. در مراحل بعد، فشار سر جنین بر لگن و کشیده شدن عضلات و بافت‌های مسیر تولد به احساس فشار و درد اضافه می‌شود. بنابراین درد زایمان، برخلاف بسیاری از دردهای ناشی از بیماری یا صدمه، معمولاً همراه با یک فرایند فیزیولوژیک هدفمند است.
البته درد شدید و مداومی که میان انقباض‌ها از بین نمی‌رود، به‌ویژه اگر با خونریزی، سرگیجه، تب یا کاهش حرکات جنین همراه باشد، نباید صرفاً درد طبیعی زایمان تلقی شود و به ارزیابی فوری نیاز دارد.
تفاوت دردهای کاذب یا براکستون هیکس با دردهای واقعی زایمان
انقباض‌های براکستون هیکس ممکن است از هفته‌های پایانی بارداری احساس شوند و بخشی از آماده شدن رحم باشند. تشخیص قطعی شروع زایمان گاهی فقط با معاینه و بررسی تغییرات دهانه رحم امکان‌پذیر است، اما ویژگی‌های زیر می‌توانند به تشخیص اولیه کمک کنند:
الگوی زمانی
- درد کاذب: معمولاً نامنظم است و فاصله انقباض‌ها به‌طور مداوم کوتاه نمی‌شود.
- درد واقعی: به‌تدریج الگویی منظم پیدا می‌کند و انقباض‌ها نزدیک‌تر، طولانی‌تر یا قوی‌تر می‌شوند.
اثر حرکت و استراحت
- درد کاذب: ممکن است با استراحت، نوشیدن مایعات در حد مجاز یا تغییر وضعیت کاهش یابد.
- درد واقعی: معمولاً با استراحت یا تغییر وضعیت متوقف نمی‌شود و روند پیش‌رونده خود را ادامه می‌دهد.
محل احساس درد
- درد کاذب: بیشتر به شکل سفت شدن جلوی شکم احساس می‌شود.
- درد واقعی: ممکن است از کمر یا پایین شکم شروع شود و به لگن یا تمام شکم انتشار پیدا کند.
اثر بر دهانه رحم
- درد کاذب: معمولاً باعث تغییر پیش‌رونده دهانه رحم نمی‌شود.
- درد واقعی: با نازک و باز شدن تدریجی دهانه رحم همراه است؛ این موضوع با معاینه مشخص می‌شود.
مراحل درد زایمان: از فاز ابتدایی تا خروج نوزاد
فاز ابتدایی یا نهفته: انقباض‌ها معمولاً خفیف‌تر و با فاصله بیشتر هستند. این مرحله ممکن است چند ساعت یا، به‌ویژه در بارداری اول، طولانی‌تر باشد. مدت آن برای همه قابل پیش‌بینی نیست.
فاز فعال: دهانه رحم با سرعت بیشتری باز می‌شود و انقباض‌ها قوی‌تر، منظم‌تر و نزدیک‌تر می‌شوند. نیاز به حمایت، تمرکز بر تنفس یا استفاده از روش‌های پزشکی کنترل درد در این مرحله بیشتر است.
مرحله دوم یا تولد نوزاد: پس از باز شدن کامل دهانه رحم، فشار لگنی و میل به زور زدن برجسته‌تر می‌شود. در صورت استفاده از اپیدورال نیز ممکن است احساس فشار باقی بماند، حتی اگر بخش زیادی از درد کاهش یافته باشد.
مرحله سوم: پس از تولد نوزاد، جفت خارج می‌شود. انقباض‌های این مرحله معمولاً کوتاه‌تر و برای بسیاری از مادران قابل تحمل‌تر هستند، اما تجربه افراد متفاوت است.
چه عواملی شدت احساس درد را در هر فرد تغییر می‌دهند؟
عوامل جسمی: موقعیت جنین و وضعیت لگن
موقعیت سر جنین، اندازه و نحوه قرارگیری او، شکل لگن، قدرت و فاصله انقباض‌ها، سرعت باز شدن دهانه رحم و سابقه زایمان قبلی می‌توانند شدت درد را تغییر دهند. برای مثال، در برخی وضعیت‌های قرارگیری جنین، درد کمر برجسته‌تر است. خستگی، کم‌خوابی، گرسنگی طولانی یا کم‌آبی نیز ممکن است تحمل درد را دشوارتر کنند؛ دریافت مایعات و تغذیه در زمان زایمان باید طبق نظر تیم درمان و مقررات بیمارستان باشد.
عوامل روانی: اضطراب، تنش عضلانی و آمادگی ذهنی
ترس می‌تواند موجب تنش عضلات، تنفس سطحی و افزایش برداشت مغز از درد شود. آموزش پیش از زایمان، آشنایی با مراحل زایمان، حمایت عاطفی و احساس امنیت ممکن است این چرخه را تعدیل کنند. این نکته به معنای خیالی بودن درد نیست؛ بلکه نشان می‌دهد جسم، ذهن و محیط درمانی در تجربه درد با یکدیگر ارتباط دارند.
روش‌های غیردارویی و خانگی برای تسکین و کنترل درد زایمان
روش‌های غیردارویی می‌توانند به کاهش اضطراب، حفظ تحرک و بهتر کنار آمدن با انقباض‌ها کمک کنند. اثر این روش‌ها در افراد متفاوت است و ممکن است به‌تنهایی کافی نباشند. استفاده از آن‌ها مانع درخواست روش دارویی در ادامه زایمان نیست.
تکنیک‌های تنفسی، ریلکسیشن و تمرکز ذهن
در آغاز هر انقباض، یک دم آرام و سپس بازدم آهسته و طولانی می‌تواند از حبس نفس و انقباض غیرضروری عضلات جلوگیری کند. تمرکز بر شل کردن فک، شانه‌ها و دست‌ها نیز مفید است. در مرحله زور زدن باید از راهنمایی ماما یا متخصص پیروی شود و از زور زدن زودهنگام و طولانی بدون هدایت تیم درمان پرهیز شود.
تغییر وضعیت بدن، پیاده‌روی سبک و توپ زایمان
ایستادن، قدم زدن آرام، تکیه دادن، قرار گرفتن روی دست و زانو یا نشستن و حرکت ملایم روی توپ زایمان ممکن است فشار کمر را کم کرده و به قرارگیری بهتر جنین کمک کند. این فعالیت‌ها فقط زمانی مناسب‌اند که پزشک محدودیتی تعیین نکرده باشد، وضعیت مادر و جنین پایدار باشد و خطر افتادن وجود نداشته باشد.
پیاده‌روی شروع قطعی زایمان یا کاهش حتمی درد را تضمین نمی‌کند. در بارداری پرخطر، خونریزی، سرگیجه، پارگی کیسه آب یا توصیه به استراحت، ادامه فعالیت بدون هماهنگی پزشکی مناسب نیست.
کمپرس گرم، دوش آب گرم و ماساژ کمر
گرمای ملایم، دوش آب گرم و فشار یا ماساژ کنترل‌شده پایین کمر می‌توانند تنش عضلانی و درد کمر را کاهش دهند. دمای آب یا کمپرس نباید بسیار بالا باشد. استفاده از وان پس از پارگی کیسه آب، در صورت خونریزی یا در شرایط خاص بارداری باید فقط طبق دستور مرکز درمانی انجام شود.
از مصرف خودسرانه دمنوش‌های گیاهی، روغن‌های موضعی ناشناخته، داروهای مسکن یا مواد محرک انقباض رحم برای کاهش یا شروع درد زایمان باید پرهیز کرد؛ زیرا طبیعی بودن یک محصول به معنای بی‌خطر بودن آن در بارداری نیست.
نقش همراه آموزش‌دیده یا مامای همراه
حضور فردی آرام و آشنا با ترجیحات مادر می‌تواند از طریق یادآوری تنفس، ماساژ، کمک به تغییر وضعیت و انتقال نیازهای مادر به تیم درمان، احساس امنیت را افزایش دهد. امکان حضور همراه یا مامای همراه به مقررات بیمارستان و وضعیت بالینی بستگی دارد و بهتر است پیش از زمان زایمان هماهنگ شود.
روش‌های پزشکی و دارویی کنترل درد زایمان یا زایمان کم‌درد
اصطلاح زایمان طبیعی بدون درد معمولاً به زایمانی اشاره دارد که در آن از روش‌های پزشکی برای کاهش قابل توجه درد استفاده می‌شود. هیچ روش مناسبی برای همه وجود ندارد و حتی اپیدورال نیز لزوماً تمام احساس‌ها را از بین نمی‌برد. هدف، رسیدن به سطح قابل قبول تسکین درد در کنار حفظ ایمنی مادر و جنین است.
بی‌حسی اپیدورال: عملکرد، مزایا و ملاحظات پزشکی
در اپیدورال، متخصص بیهوشی پس از بی‌حس کردن پوست، لوله باریکی را در فضای اپیدورال کمر قرار می‌دهد تا داروی بی‌حسی از آن مسیر تجویز شود. برخلاف تعبیر رایج آمپول اپیدورال در زایمان طبیعی، این روش اغلب فقط یک تزریق ساده نیست و وجود کاتتر امکان ادامه یا تنظیم دارو را فراهم می‌کند.
اپیدورال معمولاً مؤثرترین روش دارویی برای کاهش درد زایمان است. مادر بیدار می‌ماند و می‌تواند در تولد مشارکت کند، اما ممکن است فشار لگنی، لمس یا بخشی از ناراحتی را همچنان احساس کند. اثر آن فوری نیست و برای آماده‌سازی، انجام و شروع اثر به زمان نیاز دارد.
زمان انجام اپیدورال یک عدد ثابت برای میزان باز شدن دهانه رحم ندارد. در بسیاری از موارد، پس از درخواست مادر و ارزیابی روند زایمان، علائم حیاتی، آزمایش‌های لازم و نبود منع پزشکی قابل انجام است. افت فشار خون موقت، احساس سنگینی پاها، خارش، لرز، تب، احتباس ادرار یا تسکین ناکامل ممکن است رخ دهد. سردرد ناشی از سوراخ شدن ناخواسته پرده اطراف نخاع کمتر شایع است و در صورت وقوع قابل بررسی و درمان است.
عفونت محل ورود سوزن، بعضی اختلالات انعقادی، کاهش قابل توجه پلاکت‌ها، مصرف برخی داروهای رقیق‌کننده خون یا بعضی شرایط پزشکی ممکن است انجام اپیدورال را نامناسب یا نیازمند احتیاط بیشتر کند. تصمیم نهایی را متخصص بیهوشی پس از بررسی می‌گیرد. پایش فشار خون مادر و ضربان قلب جنین نیز بخشی از مراقبت استاندارد است.
استنشاق گاز انتونوکس یا گاز بی‌دردی
انتونوکس ترکیبی از اکسید نیتروژن و اکسیژن است که مادر معمولاً با شروع انقباض از طریق ماسک یا دهانی مخصوص استنشاق می‌کند. اثر آن سریع آغاز می‌شود و پس از قطع مصرف نیز نسبتاً سریع کاهش می‌یابد. مادر بیدار و قادر به همکاری باقی می‌ماند.
این گاز معمولاً درد را کاملاً حذف نمی‌کند، اما ممکن است شدت درک درد و اضطراب را کاهش دهد. سرگیجه، تهوع، خواب‌آلودگی یا احساس سبکی سر از عوارض احتمالی آن هستند. دسترسی به انتونوکس و ضوابط استفاده از آن در بیمارستان‌های ایران یکسان نیست.
داروهای ضددرد وریدی یا عضلانی
برخی داروهای ضددرد سیستمیک می‌توانند درد و اضطراب را تا حدی کاهش دهند، اما معمولاً اثرشان از اپیدورال کمتر است. خواب‌آلودگی، تهوع و کاهش تمرکز مادر ممکن است ایجاد شود و اگر بعضی از این داروها نزدیک تولد استفاده شوند، احتمال اثر موقت بر هوشیاری یا تنفس نوزاد وجود دارد. به همین دلیل انتخاب دارو و زمان مصرف باید کاملاً در اختیار تیم درمان باشد.
مقایسه روش‌های کنترل و کاهش درد زایمان طبیعی
- تنفس و ریلکسیشن: غیرتهاجمی، قابل استفاده در تمام مراحل و بدون اثر دارویی است؛ اما میزان کاهش درد به تمرین، حمایت محیطی و شرایط فرد بستگی دارد.
- حرکت، آب گرم و ماساژ: به کاهش تنش و درد کمر کمک می‌کنند و هوشیاری مادر را تغییر نمی‌دهند؛ ولی ممکن است برای درد شدید کافی نباشند یا در بعضی شرایط محدود شوند.
- گاز انتونوکس: شروع و پایان اثر سریعی دارد و کنترل آن تا حدی در دست مادر است؛ اما کاهش درد معمولاً متوسط است و احتمال سرگیجه یا تهوع وجود دارد.
- اپیدورال: معمولاً بیشترین کاهش درد را ایجاد می‌کند و مادر بیدار می‌ماند؛ با این حال به حضور متخصص بیهوشی، پایش و بررسی منع‌های پزشکی نیاز دارد و حس فشار ممکن است باقی بماند.
زایمان فیزیولوژیک یا زایمان طبیعی همراه با مدیریت دارویی درد؟
در زایمان فیزیولوژیک تلاش می‌شود در صورت ایمن بودن شرایط، از حرکت، حمایت مستمر، تنفس و مداخلات ضروری و هدفمند استفاده شود. در زایمان طبیعی همراه با کنترل دارویی درد، مسیر تولد همچنان واژینال است اما برای کاهش درد از انتونوکس، اپیدورال یا داروهای دیگر کمک گرفته می‌شود.
انتخاب اپیدورال به معنای شکست در زایمان فیزیولوژیک نیست و تصمیم به ادامه بدون دارو نیز نباید موجب تحمل اجباری درد شود. برنامه زایمان باید انعطاف‌پذیر باشد؛ زیرا شرایط مادر، جنین و روند زایمان ممکن است تغییر کند.
درد زایمان طبیعی بهتر است یا درد سزارین؟
این دو تجربه را نمی‌توان فقط با یک عدد مقایسه کرد. درد زایمان طبیعی عمدتاً هنگام انقباض‌ها و تولد احساس می‌شود و معمولاً پس از زایمان کاهش قابل توجهی پیدا می‌کند. در سزارین، به دلیل بی‌حسی یا بیهوشی، درد حین عمل کنترل می‌شود اما درد زخم و محدودیت حرکتی در روزهای پس از جراحی وجود دارد.
نوع زایمان نباید صرفاً بر اساس ترس از درد انتخاب شود. ایمنی مادر و جنین، سابقه پزشکی، وضعیت جفت و جنین، سابقه جراحی رحم و روند زایمان در تصمیم‌گیری نقش دارند. در صورت نبود منع پزشکی، روش‌های مدرن کنترل درد می‌توانند تجربه زایمان طبیعی را قابل مدیریت‌تر کنند؛ با این حال گاهی سزارین از نظر پزشکی انتخاب ایمن‌تری است.
چه زمانی باید فوراً به بیمارستان یا متخصص زنان مراجعه کرد؟
قانون انقباض‌های منظم و زمان‌بندی‌شده
برای بسیاری از مادران شکم‌اول، قانون تقریبی ۵-۱-۱ قابل استفاده است: انقباض‌ها حدود هر ۵ دقیقه تکرار شوند، هر بار نزدیک یک دقیقه طول بکشند و این الگو حداقل یک ساعت ادامه یابد. این قانون همگانی نیست. در زایمان‌های قبلی سریع، فاصله زیاد تا بیمارستان، بارداری پرخطر، چندقلویی یا توصیه اختصاصی پزشک باید زودتر مراجعه کرد.
زمان هر انقباض از ابتدای یک انقباض تا ابتدای انقباض بعدی محاسبه می‌شود. بهتر است برنامه مراجعه، مسیر بیمارستان و شماره مرکز درمانی پیش از شروع دردها مشخص باشد.
علائم هشداردهنده
- پارگی یا احتمال نشت کیسه آب، حتی در صورت نبود انقباض؛ به زمان شروع، رنگ و بوی مایع توجه شود و از معاینه داخلی خودسرانه پرهیز شود.
- خونریزی روشن یا قابل توجه؛ ترشح مخاطی مختصر و رگه‌دار ممکن است با شروع زایمان دیده شود، اما خونریزی شبیه قاعدگی یا بیشتر نیازمند بررسی فوری است.
- کاهش واضح یا تغییر نگران‌کننده حرکات جنین نسبت به الگوی معمول او.
- درد شدید و مداوم شکم که میان انقباض‌ها فروکش نمی‌کند.
- سردرد شدید، تاری دید، درد بالای شکم، تنگی نفس، ورم ناگهانی صورت یا دست‌ها، ضعف شدید یا تشنج.
- تب، بدحالی، خروج مایع بدبو یا مشاهده بند ناف یا بخشی از بدن جنین.
- شروع دردهای منظم یا پارگی کیسه آب پیش از هفته ۳۷ بارداری.
در صورت خونریزی قابل توجه، کاهش حرکات جنین، درد شدید مداوم، تنگی نفس، تشنج یا مشاهده بند ناف، مراجعه اورژانسی لازم است و نباید منتظر منظم شدن انقباض‌ها ماند.
نقش همراهی متخصص زنان در مدیریت ایمن زایمان طبیعی
ارزیابی شرایط مادر در ماه‌های پایانی بارداری
در ویزیت‌های پایانی، وضعیت رشد و قرارگیری جنین، محل جفت، فشار خون، بیماری‌های زمینه‌ای، نتایج آزمایش‌ها، سابقه زایمان یا جراحی و احتمال نیاز به مراقبت ویژه بررسی می‌شود. این ارزیابی مشخص می‌کند زایمان طبیعی تا چه حد مناسب است و چه گزینه‌هایی برای کاهش درد قابل برنامه‌ریزی هستند.
همچنین بهتر است درباره بیمارستان محل زایمان، امکان حضور متخصص بیهوشی، دسترسی به اپیدورال یا انتونوکس، سیاست حضور همراه و شرایط مراجعه گفت‌وگو شود. وجود یک طرح زایمان مکتوب مفید است، اما این طرح باید انعطاف‌پذیر باقی بماند و با تغییر وضعیت مادر یا جنین اصلاح شود.
رویکرد دکتر مریم اکبری در تدوین طرح زایمان متناسب با شرایط مادر
در مشاوره بارداری با دکتر مریم اکبری، متخصص زنان، زایمان و نازایی در تهران، می‌توان ترجیحات مادر، نگرانی از درد، سوابق پزشکی و امکانات مرکز درمانی را بررسی و درباره یک برنامه واقع‌بینانه برای زایمان گفت‌وگو کرد. هدف از این برنامه، انتخاب آگاهانه میان روش‌های غیردارویی و دارویی در کنار حفظ اولویت ایمنی مادر و جنین است.
برای مادرانی که در هفته‌های پایانی بارداری هستند، امکان دریافت ارزیابی تخصصی و تنظیم برنامه زایمان متناسب با شرایط فردی از طریق وب‌سایت دکتر مریم اکبری فراهم است؛ با این توجه که تصمیم نهایی درباره روش زایمان ممکن است بر اساس معاینه و روند بالینی تغییر کند.
جمع‌بندی: تجربه زایمانی آگاهانه، ایمن و قابل مدیریت
درد زایمان طبیعی شدید اما معمولاً موجی، موقت و قابل کنترل است. تنفس، تحرک ایمن، گرمای ملایم، ماساژ و حمایت مستمر برای برخی مادران کافی یا کمک‌کننده‌اند؛ در حالی که بعضی مادران به انتونوکس، اپیدورال یا داروهای دیگر نیاز پیدا می‌کنند. هیچ‌یک از این انتخاب‌ها معیار موفقیت یا توانمندی مادر نیست.
شناخت تفاوت انقباض‌های کاذب و واقعی، آگاهی از علائم خطر و هماهنگی پیش از زایمان با متخصص زنان و بیمارستان، اضطراب را کمتر و تصمیم‌گیری را منطقی‌تر می‌کند. نوع زایمان و روش کنترل درد باید برای هر فرد جداگانه و بر اساس سلامت مادر و جنین انتخاب شود.
سوالات متداول درباره درد زایمان طبیعی
درد زایمان طبیعی شبیه چیست و چقدر طول می‌کشد؟
معمولاً شبیه گرفتگی شدید قاعدگی، درد پایین کمر یا فشار لگنی است که به‌صورت موجی می‌آید و فروکش می‌کند. مدت زایمان بسیار متغیر است و در بارداری اول ممکن است طولانی‌تر باشد؛ بنابراین نمی‌توان زمان ثابتی برای همه تعیین کرد.
آیا اپیدورال درد زایمان را کاملاً از بین می‌برد؟
اپیدورال معمولاً درد را به میزان قابل توجهی کاهش می‌دهد، اما تضمینی برای حذف کامل همه احساس‌ها نیست. ممکن است فشار لگنی یا بخشی از ناراحتی باقی بماند و گاهی تنظیم دارو یا اصلاح کاتتر لازم شود.
آمپول بی‌حسی زایمان طبیعی چه زمانی تزریق می‌شود؟
زمان ثابتی برای همه وجود ندارد. اپیدورال معمولاً پس از درخواست مادر، ارزیابی روند زایمان و تأیید متخصص بیهوشی انجام می‌شود. وضعیت انعقاد خون، داروهای مصرفی، عفونت و شرایط مادر و جنین در تصمیم‌گیری مؤثرند.
اپیدورال بهتر است یا گاز انتونوکس؟
اپیدورال معمولاً کاهش درد بیشتری ایجاد می‌کند، اما به انجام کار توسط متخصص بیهوشی و پایش نیاز دارد. انتونوکس سریع اثر می‌کند و مادر بیدار می‌ماند، ولی معمولاً درد را فقط تعدیل می‌کند. انتخاب مناسب به ترجیح مادر، وضعیت پزشکی و امکانات بیمارستان بستگی دارد.
هزینه زایمان طبیعی بدون درد چقدر است؟
هزینه به بیمارستان، پوشش بیمه، دستمزد تیم بیهوشی، نوع روش کنترل درد و خدمات بستری بستگی دارد. بهتر است پیش از زایمان، هزینه و میزان پوشش اپیدورال یا انتونوکس مستقیماً از بیمارستان و بیمه استعلام شود.
چه زمانی با شروع درد باید به بیمارستان رفت؟
برای بسیاری از مادران شکم‌اول، انقباض‌های حدوداً هر پنج دقیقه که هر بار نزدیک یک دقیقه طول بکشند و یک ساعت ادامه یابند، نشانه مراجعه است. در صورت پارگی کیسه آب، خونریزی، کاهش حرکت جنین، درد مداوم شدید یا علائم غیرعادی باید زودتر و فوری مراجعه کرد.
