کم‌ خونی در بارداری و راه‌های درمان آن

علائم کم‌خونی در بارداری

علائم کم‌خونی معمولاً در سه‌ماهه دوم و سوم بارداری شدت می‌یابد و ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• خستگی مفرط

• سرگیجه یا احساس سبکی در سر

• تنگی نفس حتی در فعالیت‌های سبک

• رنگ‌پریدگی پوست و لب‌ها

• سردی دست‌ها و پاها

• تپش قلب

• ناتوانی در تمرکز

در صورت مشاهده این علائم، انجام آزمایش خون (CBC) و بررسی سطح هموگلوبین و فریتین ضروری است.

انواع کم‌خونی در دوران بارداری

کم‌خونی در بارداری همیشه به یک علت خاص محدود نمی‌شود و می‌تواند در اثر چندین نوع کمبود یا مشکل خونی ایجاد شود. آگاهی از انواع کم‌خونی، به تشخیص دقیق‌تر و درمان مؤثرتر کمک می‌کند. در ادامه با رایج‌ترین و مهم‌ترین انواع کم‌خونی در دوران بارداری آشنا می‌شوید:

1. کم‌خونی فقر آهن

شایع‌ترین نوع کم‌خونی در دوران بارداری است و بیشتر به دلیل نیاز بالای بدن به آهن برای تولید هموگلوبین (پروتئین موجود در گلبول قرمز که اکسیژن را حمل می‌کند) رخ می‌دهد. در دوران بارداری، حجم خون مادر افزایش پیدا می‌کند و به همین دلیل نیاز به آهن نیز بالا می‌رود. اگر تغذیه مناسب نباشد یا بدن جذب کافی نداشته باشد، ذخایر آهن به سرعت کاهش پیدا می‌کنند. علائم این نوع کم‌خونی شامل ضعف، رنگ‌پریدگی، تنگی نفس، سردی دست و پا، و ضربان قلب سریع است. در صورت عدم درمان، می‌تواند باعث زایمان زودرس، وزن پایین نوزاد هنگام تولد و خستگی شدید مادر شود.

2. کم‌خونی ناشی از کمبود فولات (فولیک اسید)

فولات یا اسید فولیک از ویتامین‌های گروه B (مشخصاً B9) است که نقش کلیدی در سنتز DNA، تقسیم سلولی و رشد سلول‌های خونی ایفا می‌کند. در بارداری، نیاز به فولات به‌طور طبیعی افزایش می‌یابد. اگر رژیم غذایی مادر کمبود فولات داشته باشد، احتمال بروز کم‌خونی ماکروسیتیک (گلبول‌های قرمز بزرگ و ناکارآمد) بالا می‌رود. کمبود فولات نه تنها باعث خستگی و ضعف در مادر می‌شود، بلکه ممکن است منجر به نقایص مادرزادی مانند ناهنجاری‌های لوله عصبی در جنین (نظیر اسپینا بیفیدا) گردد. برای همین مصرف مکمل اسید فولیک از قبل از بارداری و در سه‌ماهه اول بسیار توصیه می‌شود.

درمان اصلی این نوع کم‌خونی، مصرف مکمل‌های اسید فولیک است. دوز معمول توصیه‌شده 1 میلی‌گرم در روز به‌صورت خوراکی است. در مواردی که مصرف خوراکی ممکن نیست، می‌توان از تزریق وریدی یا عضلانی استفاده کرد. Merck Manuals+1NCBI+1

3. کم‌خونی ناشی از کمبود ویتامین B12

ویتامین B12 نیز برای ساخت گلبول‌های قرمز سالم و عملکرد صحیح سیستم عصبی ضروری است. کمبود این ویتامین می‌تواند منجر به نوعی کم‌خونی ماکروسیتیک شود که گلبول‌های قرمز غیرطبیعی و ناکارآمد در بدن تولید می‌شوند. مادرانی که رژیم گیاه‌خواری دارند یا جذب ضعیفی از طریق دستگاه گوارش دارند (مثلاً در بیماری‌های گوارشی مانند سلیاک یا گاستریت مزمن)، بیشتر در معرض این نوع کم‌خونی هستند. علائم شامل خستگی، گزگز دست و پا، مشکل در تمرکز و حتی اختلالات عصبی است. کمبود B12 همچنین می‌تواند رشد و تکامل مغز و سیستم عصبی جنین را دچار اختلال کند، به‌ویژه اگر درمان به‌موقع صورت نگیرد.

4. کم‌خونی آپلاستیک یا همولیتیک

این نوع کم‌خونی‌ها گرچه نسبت به انواع قبلی بسیار نادرتر هستند، اما می‌توانند خطرناک‌تر باشند.

• کم‌خونی آپلاستیک در نتیجه‌ی نارسایی مغز استخوان در تولید سلول‌های خونی رخ می‌دهد و ممکن است زمینه‌ی ژنتیکی یا ناشی از مصرف داروها و تماس با مواد سمی باشد.

• کم‌خونی همولیتیک زمانی رخ می‌دهد که گلبول‌های قرمز به سرعت و بیش از حد معمول تخریب می‌شوند. این وضعیت می‌تواند خودایمنی باشد (مثل لوپوس)، یا به دلیل ناسازگاری خونی بین مادر و جنین (مثلاً ناسازگاری Rh) ایجاد شود. در این موارد، علائم می‌تواند شدیدتر باشد و نیاز به بررسی تخصصی، مراقبت‌های ویژه و حتی گاهی تزریق خون وجود دارد.

علل اصلی کم‌خونی در بارداری

برخی از دلایل رایج کم‌خونی در دوران بارداری عبارتند از:

• عدم دریافت آهن کافی از طریق رژیم غذایی

• بارداری‌های مکرر یا با فاصله کم

• تهوع و استفراغ شدید حاملگی (هیپرامزیس گراویداروم)

• خونریزی‌های واژینال در بارداری

• اختلال در جذب آهن در دستگاه گوارش

• بیماری‌های مزمن زمینه‌ای

در مواردی، کم‌خونی می‌تواند ناشی از کمبود ویتامین D که گاهی ممکن است خطر MS را برای کودک ایجاد کند.

تأثیر کم‌خونی بر مادر و جنین

اگر کم‌خونی درمان نشود، می‌تواند پیامدهای جدی به دنبال داشته باشد:

برای مادر

• ضعف عمومی و کاهش توان بدنی

• افزایش خطر عفونت

• افزایش احتمال خونریزی شدید حین زایمان

• نیاز به انتقال خون

برای جنین

• وزن کم هنگام تولد

• زایمان زودرس

• تاخیر در رشد داخل رحمی (IUGR)

• افزایش احتمال مرگ داخل رحمی

تشخیص کم‌خونی در بارداری

برای تشخیص، پزشک معمولاً آزمایش خون کامل (CBC) را درخواست می‌دهد. در این آزمایش موارد زیر بررسی می‌شود:

• سطح هموگلوبین (Hb)

• هماتوکریت (Hct)

• تعداد گلبول‌های قرمز

• سطح فریتین و آهن سرم

براساس این شاخص‌ها، نوع کم‌خونی و شدت آن مشخص می‌شود.

درمان کم‌خونی در بارداری

1. مکمل‌های آهن

اولین خط درمان، مصرف مکمل‌های آهن خوراکی است. این مکمل‌ها باید با تجویز پزشک مصرف شوند. نکات مهم در مصرف:

• بهتر است با معده خالی یا همراه با ویتامین C مصرف شوند

• از مصرف همزمان با لبنیات یا چای اجتناب شود

• در برخی موارد باعث یبوست، تهوع یا تغییر رنگ مدفوع می‌شوند

2. مکمل‌های اسیدفولیک و B12

در مواردی که کمبود فولات یا B12 وجود دارد، مکمل‌های مخصوص تجویز می‌شود.

3. تزریق آهن

در صورت عدم تحمل گوارشی مکمل‌ها یا کم‌خونی شدید، تزریق وریدی آهن مانند «فریساکت» یا «ونوفر» ممکن است نیاز باشد.

4. درمان بیماری‌های زمینه‌ای

اگر کم‌خونی ناشی از بیماری خاصی مثل نارسایی دریچه آئورت در بارداری یا مشکلات جذب باشد، باید درمان اختصاصی صورت گیرد.

5. رژیم غذایی مناسب

باید غذاهای غنی از آهن، فولات و B12 در برنامه غذایی مادر باردار گنجانده شود، از جمله:

• گوشت قرمز، جگر

• تخم‌مرغ

• عدس، نخود، لوبیا

• سبزیجات برگ‌سبز تیره مانند اسفناج

• غلات غنی‌شده

برای اطلاعات بیشتر در این‌باره می‌توانید به مقاله تغذیه در بارداری مراجعه کنید.

پیشگیری از کم‌خونی در بارداری

• انجام مراقبت‌های دوران بارداری منظم و آزمایش‌های غربالگری

• مصرف مکمل‌های دوران بارداری طبق نظر پزشک

• تغذیه متعادل و غنی از آهن و ویتامین‌ها

• پرهیز از بارداری‌های پیاپی بدون فاصله زمانی مناسب

• کنترل تهوع بارداری در صورت شدید بودن

همچنین در مقاله مهم‌ترین مراقبت‌های قبل از بارداری می‌توانید راهکارهایی برای آماده‌سازی بدن پیش از بارداری را بخوانید.

چه میوه‌هایی برای کم‌خونی در بارداری مفید است؟

میوه‌ها نقش مهمی در تأمین ویتامین‌ها و مواد مغذی موردنیاز بدن در دوران بارداری دارند. برخی از میوه‌ها سرشار از ویتامین C هستند که به جذب بهتر آهن در بدن کمک می‌کنند، و برخی دیگر خود منبع خوبی از آهن یا اسید فولیک هستند.

بهترین میوه‌های مفید برای کم‌خونی در دوران بارداری عبارت‌اند از:

• انار: سرشار از آهن و ویتامین C؛ یکی از قوی‌ترین میوه‌های خون‌ساز.

• کیوی: غنی از ویتامین C و اسید فولیک.

• پرتقال و مرکبات: ویتامین C بالا که جذب آهن گیاهی را افزایش می‌دهند.

• توت فرنگی: ویتامین C، آهن و آنتی‌اکسیدان دارد.

• خرما: منبع طبیعی آهن و انرژی.

• سیب: آهن غیرهم دارد و به پاکسازی خون نیز کمک می‌کند.

• زردآلو خشک و آلو خشک: آهن بالا، به‌ویژه در حالت خشک‌شده.

📌 نکته: همیشه توصیه می‌شود میوه‌ها را تازه و به همراه وعده‌های آهن‌دار (مثل عدس یا گوشت قرمز) مصرف کنید تا جذب بهتر صورت گیرد.

مواد غذایی خون‌ساز در بارداری (برای کم‌خونی در بارداری چه بخوریم؟)

مواد غذایی غنی از آهن، فولات، ویتامین B12 و ویتامین C بهترین انتخاب برای پیشگیری و درمان کم‌خونی هستند. در زیر لیستی از خوراکی‌های خون‌ساز آورده‌ایم:

1. منابع آهن:

• گوشت قرمز (جگر گوسفندی، گوشت گوساله، دل و قلوه)

• مرغ و ماهی

• زرده تخم‌مرغ

• عدس، نخود، لوبیا قرمز

• اسفناج، برگ چغندر، کلم بروکلی

• کنجد، تخمه کدو، مغز بادام و گردو

انجمن متخصصان زنان و زایمان آمریکا (ACOG) توصیه می‌کند که درمان اولیه کم‌خونی فقر آهن در بارداری با مکمل‌های خوراکی آهن انجام شود. در مواردی که تحمل یا پاسخ به درمان خوراکی مناسب نیست، یا در کم‌خونی شدید در سه‌ماهه دوم یا سوم بارداری، آهن تزریقی می‌تواند مؤثرتر باشد.[ PMC ]

2. منابع فولات (اسید فولیک):

• سبزیجات برگ سبز (اسفناج، کاهو، جعفری)

• آووکادو

• چغندر

• عدس و نخود

• تخم‌مرغ

3. منابع ویتامین B12:

• محصولات حیوانی مثل شیر، پنیر، تخم‌مرغ

• ماهی سالمون و تن

4. منابع ویتامین C (برای کمک به جذب آهن):

• پرتقال، لیمو، گریپ‌فروت

• فلفل دلمه‌ای رنگی

• کیوی، آناناس، توت‌فرنگی

📌 ترکیب صحیح مواد غذایی اهمیت زیادی دارد. مثلاً خوردن عدس به همراه آب‌لیمو می‌تواند جذب آهن آن را چند برابر کند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر علائم زیر را دارید، حتماً به پزشک متخصص مراجعه کنید:

• ضعف و بی‌حالی مفرط

• ضربان قلب بالا در حالت استراحت

• تنگی نفس بدون فعالیت

• سرگیجه شدید

• رنگ‌پریدگی مداوم چهره

پزشک ممکن است علاوه بر بررسی بالینی، آزمایش‌هایی مانند آزمایش NIPT یا بررسی‌های جنینی را هم تجویز کند.

سخن پایانی

کم‌خونی در بارداری گرچه رایج است، اما با مراقبت و تشخیص به‌موقع می‌توان از عوارض آن برای مادر و جنین جلوگیری کرد. تغذیه صحیح، مصرف مکمل‌ها و مراجعه منظم به پزشک، کلیدهای حفظ سلامت در این دوران حساس هستند.
در صورت مشاهده هرگونه علامت یا داشتن سابقه کم‌خونی، حتماً با پزشک خود مشورت کنید تا درمان مناسب برای شما انجام شود.