سرطان دهانه رحم؛ علائم، علل، پیشگیری و درمان

سرطان دهانه رحم چیست؟

سرطان دهانه رحم (Cervical Cancer) یکی از شایع‌ترین انواع سرطان در میان زنان است که از سلول‌های پوشاننده ناحیه‌ی دهانه رحم، یعنی اتصال بین رحم و واژن، منشأ می‌گیرد. در بیشتر موارد، این سرطان به‌طور تدریجی و در طول چند سال از تغییرات پیش‌سرطانی در سلول‌های دهانه رحم ایجاد می‌شود.

فرآیند ایجاد این سرطان معمولاً تدریجی است. ابتدا، سلول‌های ناحیه دهانه رحم دچار تغییرات غیرطبیعی می‌شوند (مرحله پیش‌سرطانی). اگر این تغییرات در همان مراحل اولیه شناسایی و درمان نشوند، به‌مرور زمان به سلول‌های سرطانی تبدیل شده و ممکن است به بافت‌های اطراف و حتی سایر اندام‌ها گسترش یابند.

علت بروز سرطان دهانه رحم

عامل اصلی بروز سرطان دهانه رحم، ویروسی به نام ویروس پاپیلومای انسانی یا HPV است. انواع خاصی از این ویروس، به‌خصوص HPV نوع ۱۶ و ۱۸، عامل اصلی ابتلا به این سرطان هستند. این ویروس از طریق تماس جنسی منتقل می‌شود.

عوامل افزایش‌دهنده خطر ابتلا:

• شروع زودهنگام رابطه جنسی

• داشتن شریک‌های جنسی متعدد

• مصرف دخانیات

• ضعف سیستم ایمنی

• زایمان‌های متعدد

• عدم انجام تست‌های غربالگری

علائم سرطان دهانه رحم

در مراحل اولیه، این سرطان ممکن است هیچ علامتی نداشته باشد. اما با پیشرفت بیماری، علائم زیر بروز می‌کند:

• خونریزی غیرعادی واژینال (مانند خونریزی بین دوره‌های قاعدگی یا بعد از نزدیکی)

• ترشحات غیرعادی واژن

• درد لگن

• درد هنگام نزدیکی

بروز هرکدام از این علائم نیازمند بررسی فوری توسط متخصص زنان است.

سازمان جهانی بهداشت آمار و راهکارهایی جامع برای پیشگیری و کنترل سرطان دهانه رحم ارائه کرده است. اطلاعات بیشتر

روش‌های تشخیص سرطان دهانه رحم

مهم‌ترین و مؤثرترین روش تشخیص زودهنگام این بیماری، تست پاپ اسمیر است. در این تست، سلول‌های دهانه رحم بررسی می‌شوند تا تغییرات پیش‌سرطانی یا سلول‌های غیرطبیعی شناسایی شود.

در صورت مشاهده سلول‌های غیرطبیعی، ممکن است پزشک انجام کولپوسکوپی را توصیه کند؛ روشی برای مشاهده دقیق دهانه رحم با دستگاه بزرگ‌نمایی.

🔗 کولپوسکوپی دختران باکره
🔗 کولپوسکوپی بیوپسی چیست؟

مراحل سرطان دهانه رحم

سرطان دهانه رحم مانند بسیاری از سرطان‌ها، به چهار مرحله اصلی تقسیم می‌شود. هر مرحله نشان‌دهنده میزان گسترش بیماری و ناحیه درگیری آن است. تشخیص صحیح مرحله بیماری برای انتخاب بهترین روش درمانی ضروری است.

مرحله 0 – مرحله پیش‌سرطانی (CIN III یا کارسینوم درجا)

در این مرحله، سلول‌های غیرطبیعی فقط در سطح داخلی دهانه رحم (اپی‌تلیوم) وجود دارند و هنوز به بافت‌های عمقی‌تر نفوذ نکرده‌اند. به این حالت «کارسینوم درجا» گفته می‌شود. اگر در این مرحله تشخیص داده شود، درمان بسیار ساده‌تر و موفقیت‌آمیزتر خواهد بود.

🔍 اغلب این مرحله با تست پاپ اسمیر و در صورت لزوم با کولپوسکوپی شناسایی می‌شود.

مرحله 1 – درگیری محدود به دهانه رحم

در این مرحله، سلول‌های سرطانی به داخل بافت دهانه رحم نفوذ کرده‌اند اما هنوز فراتر از آن گسترش نیافته‌اند. مرحله 1 خود به دو زیرگروه تقسیم می‌شود:

• مرحله 1A: سلول‌های سرطانی فقط با میکروسکوپ قابل مشاهده هستند و اندازه توده بسیار کوچک است (کمتر از 5 میلی‌متر عمق و 7 میلی‌متر پهنا).

• مرحله 1B: توده سرطانی با چشم غیرمسلح نیز قابل مشاهده است و ممکن است تا 4 سانتی‌متر یا بیشتر اندازه داشته باشد، اما هنوز به خارج از دهانه رحم نرسیده است.

🔍 در این مرحله، جراحی‌هایی مانند برداشتن قسمتی از دهانه رحم یا هیسترکتومی می‌توانند درمان‌کننده باشند.

مرحله 2 – گسترش به اطراف رحم

در این مرحله، سرطان از دهانه رحم فراتر رفته اما هنوز به دیواره‌های لگن یا قسمت پایین واژن نرسیده است. مرحله 2 نیز دو زیرشاخه دارد:

• مرحله 2A: سرطان به بخش فوقانی واژن گسترش یافته اما هنوز به بافت‌های کناری رحم یا دیواره لگن نرسیده است.

• مرحله 2B: سلول‌های سرطانی به بافت‌های اطراف رحم (پارامتریوم) نفوذ کرده‌اند.

🔍 در این مرحله ممکن است درمان ترکیبی از شیمی‌درمانی و پرتودرمانی تجویز شود.

مرحله 3 – درگیری گسترده در لگن

در این مرحله، سرطان به نواحی وسیع‌تری گسترش یافته و ممکن است عملکرد برخی اندام‌های لگنی را مختل کند:

• مرحله 3A: سرطان به بخش پایین واژن گسترش یافته است.

• مرحله 3B: درگیری دیواره لگن یا انسداد کلیه‌ها (هیدرونفروز) دیده می‌شود.

• مرحله 3C: درگیری غدد لنفاوی لگنی یا پاراآئورتی دیده می‌شود (صرف‌نظر از اندازه یا محل تومور اولیه).

🔍 در این مرحله، شیمی‌درمانی و پرتودرمانی درمان اصلی محسوب می‌شوند.

مرحله 4 – متاستاز به اندام‌های دورتر

آخرین مرحله سرطان دهانه رحم زمانی است که سلول‌های سرطانی به اندام‌های دورتر بدن گسترش یافته‌اند. این مرحله نیز به دو نوع تقسیم می‌شود:

• مرحله 4A: درگیری اندام‌های اطراف مانند مثانه یا رکتوم (روده بزرگ)

• مرحله 4B: متاستاز به اندام‌های دوردست مانند ریه، کبد یا استخوان‌ها

🔍 درمان در این مرحله اغلب جنبه تسکینی دارد و تمرکز بر کنترل علائم و افزایش کیفیت زندگی بیمار است.

درمان سرطان دهانه رحم

درمان سرطان دهانه رحم به مرحله بیماری، وضعیت جسمی بیمار، سن، تمایل به حفظ باروری و سایر شرایط پزشکی بستگی دارد. در بسیاری از موارد، درمان موفقیت‌آمیز است، به‌ویژه اگر بیماری در مراحل ابتدایی تشخیص داده شود. درمان‌ها ممکن است به‌تنهایی یا به‌صورت ترکیبی استفاده شوند تا اثربخشی بیشتری داشته باشند.

در ادامه، مهم‌ترین روش‌های درمانی سرطان دهانه رحم را معرفی می‌کنیم:

1. جراحی

جراحی، روش اصلی درمان در مراحل اولیه سرطان دهانه رحم است، به‌ویژه زمانی که تومور محدود به دهانه رحم باشد و هنوز به بافت‌های اطراف گسترش نیافته باشد. نوع جراحی با توجه به مرحله سرطان و تمایل بیمار به حفظ باروری متفاوت است:

• کونیزیشن (Conization): در این روش، بخش کوچکی از دهانه رحم به شکل مخروطی برداشته می‌شود. معمولاً در مرحله صفر یا بسیار ابتدایی (مرحله 1A) کاربرد دارد و ممکن است در خانم‌هایی که قصد بارداری دارند انجام شود.

• تریکلکتومی (Trachelectomy): در این روش، فقط دهانه رحم و بخش بالایی واژن برداشته می‌شود، اما رحم باقی می‌ماند. این گزینه مناسب زنانی است که می‌خواهند قدرت باروری خود را حفظ کنند.

• هیسترکتومی:
  در مواردی که سرطان پیشرفته‌تر باشد یا بیمار قصد بارداری نداشته باشد، هیسترکتومی (برداشتن کامل رحم) انجام می‌شود. این روش می‌تواند به صورت:

  • ساده (Simple hysterectomy): برداشتن رحم بدون برداشتن بافت‌های اطراف

  • رادیکال (Radical hysterectomy): برداشتن رحم، دهانه رحم، بخشی از واژن و بافت‌های اطراف آن انجام شود.

در برخی موارد، برداشتن غدد لنفاوی لگن نیز برای بررسی گسترش سرطان الزامی است.

2. پرتودرمانی (رادیوتراپی)

پرتودرمانی با استفاده از پرتوهای پرانرژی مانند اشعه ایکس، سلول‌های سرطانی را از بین می‌برد یا رشد آن‌ها را کند می‌کند. این روش به دو صورت انجام می‌شود:

• پرتودرمانی خارجی (External Beam Radiation): پرتو از بیرون بدن به ناحیه لگن تابانده می‌شود.

• پرتودرمانی داخلی (براکی‌تراپی – Brachytherapy): منبع پرتوزا مستقیماً در داخل یا نزدیکی دهانه رحم قرار داده می‌شود.

پرتودرمانی معمولاً برای مراحل پیشرفته‌تر (2 و 3) استفاده می‌شود و اغلب با شیمی‌درمانی ترکیب می‌شود تا اثر بیشتری داشته باشد.

این روش ممکن است با عوارضی مانند خشکی واژن، بی‌اختیاری ادرار یا یائسگی زودرس همراه باشد. مدیریت این عوارض با مشاوره تخصصی و مراقبت‌های پزشکی قابل‌کنترل است.

3. شیمی‌درمانی

شیمی‌درمانی شامل استفاده از داروهای قوی برای از بین بردن سلول‌های سرطانی است. این داروها معمولاً به‌صورت وریدی تجویز می‌شوند و در بدن پخش می‌شوند تا سلول‌های سرطانی در نقاط مختلف را هدف قرار دهند.

• در مراحل پیشرفته، شیمی‌درمانی همراه با پرتودرمانی (شیمی‌پرتودرمانی) انجام می‌شود.

• در مرحله 4 یا در صورت بازگشت سرطان، شیمی‌درمانی به‌تنهایی ممکن است برای کنترل بیماری و کاهش علائم استفاده شود.

عوارض شیمی‌درمانی شامل تهوع، ریزش مو، خستگی و تضعیف سیستم ایمنی است، اما تیم درمانی می‌تواند راهکارهایی برای کاهش این عوارض ارائه دهد.

درمان‌های ترکیبی

در بسیاری از بیماران، پزشکان از ترکیب جراحی، پرتودرمانی و شیمی‌درمانی استفاده می‌کنند. به‌عنوان مثال:

• در مراحل 2 و 3، پرتودرمانی همراه با شیمی‌درمانی توصیه می‌شود.

• در برخی بیماران مرحله 1، پس از هیسترکتومی، برای اطمینان از حذف سلول‌های سرطانی باقی‌مانده، پرتودرمانی انجام می‌شود.

نقش غربالگری در پیشگیری

پیشگیری از سرطان دهانه رحم وابسته به انجام منظم تست‌های غربالگری و واکسیناسیون علیه HPV است.

انجام منظم تست پاپ اسمیر و واکسن گارداسیل (واکسن HPV) می‌تواند تا ۹۰٪ از بروز این سرطان جلوگیری کند.

ارتباط سرطان دهانه رحم با ناباروری

برخی از درمان‌های سرطان دهانه رحم، مانند هیسترکتومی یا پرتودرمانی لگن، می‌توانند باعث ناباروری شوند. به همین دلیل، مشاوره با متخصص قبل از درمان بسیار حیاتی است.

🔗 مهم‌ترین راه‌های پیشگیری از ناباروری چیست؟

سرطان دهانه رحم در زنان یائسه

اگرچه بسیاری از موارد سرطان دهانه رحم در زنان بین ۳۰ تا ۵۰ سال تشخیص داده می‌شود، اما این به معنای مصون بودن زنان یائسه از این بیماری نیست. در واقع، برخی از موارد سرطان دهانه رحم در زنان بالای ۶۵ سال تشخیص داده می‌شود؛ به‌ویژه در کسانی که پیش از آن به طور منظم غربالگری انجام نداده‌اند.

چرا تشخیص در یائسگی اهمیت دارد؟

در دوران یائسگی، به دلیل کاهش هورمون استروژن و تغییرات ساختاری در بافت دهانه رحم، ممکن است علائم سرطان دیرتر تشخیص داده شود. از سوی دیگر، برخی زنان تصور می‌کنند پس از یائسگی دیگر نیازی به انجام پاپ اسمیر یا مراجعه به متخصص زنان ندارند، در حالی که ادامه غربالگری و بررسی علائم غیرعادی بسیار ضروری است.

علائمی که نباید نادیده گرفته شوند

در زنان یائسه، برخی علائم هشداردهنده باید جدی گرفته شود، زیرا ممکن است نشانه‌ای از سرطان دهانه رحم یا سایر مشکلات زنان باشد:

• خونریزی واژینال پس از یائسگی

• ترشحات غیرعادی یا بدبو

• درد لگن یا احساس فشار در پایین شکم

• درد هنگام نزدیکی (دیس‌پارونیا)

اگر زنی پس از قطع قاعدگی حتی یک بار خونریزی مشاهده کند، لازم است فوراً به پزشک متخصص زنان مراجعه کند، زیرا این علامت می‌تواند ناشی از بیماری‌های مختلفی از جمله سرطان دهانه رحم یا فیبروم رحم باشد.

آیا غربالگری پس از یائسگی ادامه دارد؟

بله. در صورتی که زن تا قبل از سن ۶۵ سالگی سه تست پاپ اسمیر طبیعی و متوالی داشته باشد و در معرض عوامل پرخطر قرار نداشته باشد، ممکن است پزشک تصمیم به قطع غربالگری بگیرد. اما در شرایطی مثل ابتلا به HPV یا سابقه ضایعات پیش‌سرطانی، غربالگری حتی پس از یائسگی نیز ادامه می‌یابد.

نکته مهم برای زنان یائسه

یائسگی به معنای پایان مراقبت‌های زنان نیست. چکاپ‌های منظم، تست‌های غربالگری و بررسی هرگونه علامت غیرمعمول، کلید اصلی تشخیص زودهنگام و درمان موفق بیماری‌هایی مانند سرطان دهانه رحم هستند.

پیشگیری از سرطان دهانه رحم

برای کاهش احتمال ابتلا:

• انجام منظم تست پاپ اسمیر از سن ۲۱ سالگی

• تزریق واکسن HPV

• رعایت بهداشت جنسی

• ترک سیگار

• مراجعه منظم به متخصص زنان

چه افرادی بیشتر در معرض خطر هستند؟

افرادی که بیشتر در معرض خطر ابتلا به سرطان دهانه رحم هستند، معمولاً دارای یک یا چند مورد از عوامل زیر می‌باشند. آگاهی از این عوامل می‌تواند به پیشگیری، تشخیص زودهنگام و اقدام به‌موقع برای غربالگری کمک کند:

1. ابتلا به ویروس HPV (ویروس پاپیلومای انسانی): بیش از ۹۰٪ موارد سرطان دهانه رحم با عفونت مزمن HPV ارتباط مستقیم دارد. به‌ویژه تیپ‌های پرخطر HPV مثل نوع 16 و 18 احتمال ابتلا را به شدت افزایش می‌دهند.
2. آغاز فعالیت جنسی در سنین پایین: شروع رابطه جنسی در سنین پایین باعث افزایش احتمال مواجهه با HPV می‌شود، چرا که دهانه رحم در این سنین هنوز به‌طور کامل تکامل نیافته و آسیب‌پذیرتر است.
3. داشتن شرکای جنسی متعدد: تعدد شریک جنسی ریسک انتقال ویروس HPV و سایر عفونت‌های مقاربتی را بالا می‌برد، که می‌تواند زمینه‌ساز تغییرات سلولی خطرناک در دهانه رحم شود.
4. سابقه ضعیف در غربالگری: زنانی که به‌طور منظم تست پاپ اسمیر انجام نمی‌دهند یا از کولپوسکوپی و روش‌های تشخیصی غافل هستند، بیشتر در معرض تشخیص دیرهنگام بیماری قرار دارند.
5. ضعف سیستم ایمنی: افرادی که به دلیل بیماری‌هایی مانند HIV یا مصرف داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی (مثلاً پس از پیوند عضو) دارای ایمنی پایین‌تری هستند، در برابر ویروس HPV آسیب‌پذیرترند.
6. سیگار کشیدن: مواد شیمیایی موجود در دود سیگار می‌توانند به DNA سلول‌های دهانه رحم آسیب بزنند و زمینه‌ساز تغییرات پیش‌سرطانی یا سرطانی شوند.
7. زایمان‌های متعدد: برخی مطالعات نشان داده‌اند زنانی که بیش از ۳ زایمان طبیعی داشته‌اند، بیشتر در معرض تغییرات سلولی در دهانه رحم قرار دارند.
8. استفاده طولانی‌مدت از قرص‌های ضدبارداری: مصرف مداوم قرص ضدبارداری به مدت بیش از ۵ سال، در برخی زنان با افزایش خطر ابتلا به سرطان دهانه رحم همراه بوده است. البته این خطر پس از قطع مصرف به تدریج کاهش می‌یابد.
9. سوءتغذیه و کمبود ویتامین‌ها: کمبود ویتامین‌هایی مانند ویتامین A، C و اسید فولیک می‌تواند مقاومت سلول‌های دهانه رحم را در برابر تغییرات سرطانی کاهش دهد.
10. عوامل ژنتیکی و خانوادگی: اگر فردی در خانواده نزدیک (مادر، خواهر) سابقه ابتلا به سرطان دهانه رحم داشته باشد، خطر ابتلا در او نیز کمی افزایش می‌یابد.

جمع‌بندی

سرطان دهانه رحم یکی از معدود سرطان‌هایی است که قابل پیشگیری و درمان زودهنگام است. آگاهی، انجام منظم تست‌های غربالگری و مشاوره با پزشک زنان، کلیدهای اصلی برای حفظ سلامت دستگاه تناسلی بانوان هستند.

اگر هر یک از علائم مشکوک را تجربه می‌کنید یا نیاز به مشاوره دارید، حتما به متخصص زنان مراجعه کنید. دکتر مریم اکبری با تجربه و تخصص در زمینه بیماری‌های زنان، غربالگری و زیبایی زنان، آماده همراهی شما در مسیر سلامتی است.